Tải lượng virus là gì? Xét nghiệm tải lượng virus khi nào?

Trong nhiều năm làm việc với người bệnh viêm gan và các bệnh do virus, một trong những câu hỏi được đặt ra nhiều nhất là: “Tải lượng virus nghĩa là gì?” và “Khi nào tôi cần làm xét nghiệm tải lượng virus?” Không ít người đã từng cầm trên tay kết quả xét nghiệm với những con số như HBV DNA 10⁵ IU/mL hay HCV RNA âm tính, nhưng lại không thực sự hiểu ý nghĩa của chúng đối với sức khỏe của mình. Điều này dẫn đến tâm lý hoang mang, hiểu sai mức độ bệnh hoặc trì hoãn điều trị.

Bài viết này, Thuốc Viêm Gan xây dựng nhằm giúp bạn hiểu đúng – hiểu đủ – hiểu bản chất về tải lượng virus, từ đó biết khi nào cần xét nghiệm, xét nghiệm để làm gì và vì sao chỉ số này lại có vai trò then chốt trong chẩn đoán và điều trị bệnh do virus, đặc biệt là viêm gan B và viêm gan C.

Tải lượng virus là gì?

Tải lượng virus là chỉ số phản ánh số lượng virus hiện diện trong máu hoặc các loại dịch tiết của người bệnh tại một thời điểm nhất định. Chỉ số này thường được xác định thông qua các kỹ thuật xét nghiệm hiện đại như PCR hoặc Realtime RT-PCR. Dựa vào kết quả đo tải lượng virus, bác sĩ có thể đánh giá mức độ nhiễm bệnh, theo dõi diễn tiến và đưa ra quyết định điều trị hoặc cân nhắc thời điểm cho người bệnh xuất viện.

Khi kết quả xét nghiệm cho thấy tải lượng virus ở mức cao, điều đó đồng nghĩa với việc virus đang nhân lên mạnh mẽ trong cơ thể. Chúng xâm nhập và chiếm quyền kiểm soát hoạt động của tế bào, buộc tế bào tạo ra nhiều bản sao virus mới. Trước tình trạng này, hệ miễn dịch sẽ được kích hoạt để chống lại sự tấn công của virus. Tuy nhiên, nếu virus phát triển quá nhanh hoặc sức đề kháng của cơ thể không đủ mạnh, người bệnh có thể cần nhập viện để điều trị bằng thuốc kháng virus hoặc các biện pháp ức chế sự nhân lên của virus.

Trên thực tế, tải lượng virus không cố định mà có thể thay đổi tùy thuộc vào thể trạng, khả năng miễn dịch, thời điểm xét nghiệm cũng như mức độ đáp ứng với phác đồ điều trị của từng người. Vì vậy, việc theo dõi tải lượng virus định kỳ đóng vai trò quan trọng trong quá trình quản lý và điều trị các bệnh do virus gây ra.

Tải lượng virus là số lượng virus có trong máu hoặc dịch tiết của người bệnh

Xét nghiệm đo tải lượng virus được thực hiện như thế nào?

Xét nghiệm đo tải lượng virus là phương pháp giúp xác định số lượng vật liệu di truyền của virus hiện diện trong máu người bệnh tại một thời điểm nhất định. Kỹ thuật này đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi mức độ nhiễm virus cũng như đánh giá hiệu quả điều trị các bệnh lý truyền nhiễm do virus gây ra.

Hiện nay, có ba kỹ thuật phổ biến được ứng dụng trong xét nghiệm tải lượng virus, bao gồm:

• RT-PCR (Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction): phương pháp phiên mã ngược kết hợp khuếch đại chuỗi polymerase, có độ nhạy và độ chính xác cao.
• bADN (Branched DNA): kỹ thuật ADN phân nhánh, cho phép định lượng virus mà không cần khuếch đại vật liệu di truyền.
• NASBA (Nucleic Acid Sequence-Based Amplification): phương pháp khuếch đại axit nucleic dựa trên trình tự, thường được sử dụng trong một số xét nghiệm chuyên sâu.

Mỗi phương pháp có ngưỡng phát hiện và cách biểu thị kết quả khác nhau, tuy nhiên các kỹ thuật hiện đại hiện nay có thể phát hiện tải lượng virus ở mức rất thấp, thậm chí chỉ khoảng 50 bản sao virus trên mỗi ml máu.

Trên thực tế, tải lượng virus không cố định mà có thể thay đổi theo thời gian, phụ thuộc vào giai đoạn nhiễm bệnh và đáp ứng của cơ thể với thuốc điều trị. Do đó, bác sĩ thường chỉ định người bệnh thực hiện xét nghiệm tải lượng virus định kỳ nhằm theo dõi diễn tiến bệnh cũng như đánh giá hiệu quả của phác đồ điều trị. Khi kết quả cho thấy tải lượng virus tăng dần, điều này có thể phản ánh bệnh đang tiến triển. Ngược lại, sự giảm sút tải lượng virus qua nhiều lần xét nghiệm liên tiếp cho thấy virus đang được kiểm soát và ức chế hiệu quả.

Đo tải lượng virus khi nghi ngờ mắc bệnh do virus tấn công

Khi nào cần thực hiện xét nghiệm tải lượng virus?

Xét nghiệm tải lượng virus là một công cụ quan trọng trong chẩn đoán và theo dõi điều trị nhiều bệnh lý nhiễm virus mạn tính như HIV, COVID-19, viêm gan B và viêm gan C. Thông qua kết quả xét nghiệm, bác sĩ có thể đánh giá mức độ nhân lên của virus trong cơ thể, từ đó đưa ra hướng điều trị phù hợp. Thông thường, xét nghiệm này được chỉ định trong các trường hợp sau:

Khi có nghi ngờ nhiễm virus

Ở những bệnh lý do virus cấp tính gây ra, điển hình như COVID-19, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng như sốt, ho, đau đầu, mệt mỏi hoặc khó thở. Khi đó, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm Realtime RT-PCR để phát hiện sự hiện diện của virus và xác định chính xác tình trạng nhiễm SARS-CoV-2.

Đối với các bệnh viêm gan virus như viêm gan B hoặc viêm gan C, bệnh thường tiến triển âm thầm và ít biểu hiện triệu chứng rõ ràng trong giai đoạn đầu. Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi người bệnh đi khám sức khỏe định kỳ và ghi nhận men gan tăng bất thường. Lúc này, xét nghiệm PCR định lượng giúp xác định tải lượng virus trong máu, đánh giá mức độ nhiễm và hỗ trợ bác sĩ đưa ra chẩn đoán chính xác.

Đánh giá hiệu quả và theo dõi điều trị

Trong quá trình điều trị, xét nghiệm tải lượng virus đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi đáp ứng của cơ thể đối với thuốc kháng virus. Khi kết quả cho thấy tải lượng virus giảm dần hoặc xuống mức không phát hiện, điều này phản ánh phác đồ điều trị đang mang lại hiệu quả tích cực. Ngược lại, nếu tải lượng virus không giảm như kỳ vọng hoặc có xu hướng tăng trở lại, bác sĩ sẽ cân nhắc điều chỉnh thuốc hoặc thay đổi chiến lược điều trị nhằm đạt hiệu quả tối ưu và hạn chế nguy cơ kháng thuốc.

Tiêu chí xuất viện và đánh giá nguy cơ lây nhiễm

Đối với bệnh nhân mắc COVID-19, việc theo dõi tải lượng virus đóng vai trò quan trọng trong quá trình điều trị và đánh giá khả năng lây truyền. Thông thường, người bệnh sẽ được thực hiện xét nghiệm định lượng virus từ 2 đến 3 lần trong khoảng thời gian 14 – 21 ngày, tính từ khi có kết quả xác nhận dương tính với SARS-CoV-2.

Theo hướng dẫn cập nhật của Bộ Y tế Việt Nam, các bệnh nhân đang điều trị tại cơ sở y tế có thể được cho xuất viện và tiếp tục theo dõi tại nhà nếu kết quả xét nghiệm cho thấy tải lượng virus ở mức thấp, thể hiện qua chỉ số Ct từ 30 trở lên. Ngưỡng này được xem là dấu hiệu cho thấy nguy cơ lây nhiễm đã giảm đáng kể.

Không chỉ riêng COVID-19, khái niệm kiểm soát tải lượng virus cũng đã được chứng minh hiệu quả trong lĩnh vực điều trị HIV/AIDS. Tại các Hội nghị Khoa học Thế giới về HIV/AIDS tổ chức tại Pháp (2017) và Hà Lan (2018), các chuyên gia đã công bố rằng người nhiễm HIV được điều trị bằng thuốc kháng virus (ARV) và duy trì tải lượng virus dưới 200 bản sao/ml máu có thể ngăn chặn khả năng lây truyền HIV qua đường tình dục.

Những bằng chứng khoa học này cho thấy, việc kiểm soát tải lượng virus không chỉ giúp cải thiện tiên lượng bệnh mà còn đóng vai trò then chốt trong công tác phòng ngừa lây nhiễm trong cộng đồng.

Cách hiểu đúng kết quả xét nghiệm tải lượng virus

Mỗi phương pháp xét nghiệm tải lượng virus đều có tiêu chuẩn kỹ thuật và cách biểu thị kết quả khác nhau. Tuy vậy, các kỹ thuật phổ biến hiện nay như Realtime RT-PCR hoặc PCR vẫn cho phép bác sĩ đánh giá mức độ hiện diện và hoạt động của virus trong cơ thể người bệnh. Dựa trên kết quả xét nghiệm, tình trạng bệnh thường được phân loại như sau:

• Không phát hiện virus trong mẫu bệnh phẩm: Người được xét nghiệm có thể chưa nhiễm bệnh hoặc virus đã được loại bỏ sau quá trình điều trị.
• Tải lượng virus thấp hơn ngưỡng phát hiện: Virus đã bị ức chế, hoạt động rất yếu và gần như không còn khả năng lây truyền.
• Xác định được nồng độ virus cụ thể: Virus đang tồn tại và có xu hướng nhân lên trong cơ thể, cần được theo dõi sát sao.

Đối với người mắc viêm gan B

Ở bệnh nhân viêm gan B, xét nghiệm HBV-DNA giúp đánh giá chính xác mức độ sao chép của virus trong máu. Thông thường, kết quả được hiểu như sau:

• Từ 10³ – 10⁵ copies/ml: Virus bắt đầu quá trình sao chép, mức độ còn tương đối thấp.
• Từ 10⁵ – 10⁷ copies/ml: Hoạt động sao chép của virus diễn ra rõ rệt hơn.
• Trên 10⁷ copies/ml: Virus nhân lên rất mạnh, nguy cơ tổn thương gan cao nếu không được kiểm soát kịp thời.

Đối với bệnh nhân COVID-19

Với SARS-CoV-2, tải lượng virus không được thể hiện trực tiếp bằng số copies/ml mà thông qua chỉ số CT trong xét nghiệm RT-PCR:

• CT cao ở giai đoạn sớm nhiễm bệnh cho thấy nồng độ virus còn thấp.
• CT giảm dần đồng nghĩa với việc virus tăng nhanh trong cơ thể.
• CT tăng trở lại phản ánh sự suy giảm của virus.
• CT từ 30 trở lên cho thấy tải lượng virus rất thấp, khả năng lây nhiễm kém. Khi chỉ số này vượt ngưỡng 33, virus hầu như không còn nguy cơ truyền sang người khác.

Việc hiểu đúng ý nghĩa của các chỉ số tải lượng virus giúp người bệnh và bác sĩ đánh giá chính xác diễn tiến bệnh, từ đó đưa ra hướng theo dõi và điều trị phù hợp.

Chỉ số CT càng cao thì nồng độ virus càng thấp ở người mắc COVID 19

Xem thêm

• Tổng hợp các chỉ số xét nghiệm viêm gan B thường gặp và ý nghĩa
• Giải đáp: Viêm gan B có phải nguyên nhân gây ung thư không?

Kết luận

Qua những thông tin đã chia sẻ, hy vọng bạn đọc đã có cái nhìn rõ hơn về ý nghĩa của xét nghiệm tải lượng virus trong theo dõi và điều trị bệnh. Chỉ số này giúp bác sĩ đánh giá mức độ hoạt động của virus trong cơ thể, xác định giai đoạn tiến triển của bệnh và từ đó xây dựng phác đồ điều trị phù hợp, cá nhân hóa cho từng bệnh nhân. Việc theo dõi tải lượng virus định kỳ không chỉ hỗ trợ nâng cao hiệu quả điều trị mà còn góp phần kiểm soát bệnh lâu dài và hạn chế các biến chứng không mong muốn.

Bên cạnh đó, nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về các bệnh lý gan cũng như các kiến thức hữu ích về sức khỏe lá gan, hãy truy cập vào fanpage Bác Sĩ Lá Gan để cập nhật những thông tin y khoa chính thống cũng như các mẹo bảo vệ sức khỏe.