Cường lách trong xơ gan: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Cường lách trong xơ gan là một trong những biến chứng thầm lặng nhưng cực kỳ nguy hiểm, thường bị người bệnh bỏ qua cho đến khi xuất hiện các biểu hiện như thiếu máu, bầm tím bất thường hoặc mệt mỏi kéo dài. Trên thực tế, theo thống kê từ Hiệp hội Gan mật Hoa Kỳ (AASLD), hơn 60% bệnh nhân xơ gan giai đoạn tiến triển có dấu hiệu lách to và cường lách — một con số cho thấy tính phổ biến của tình trạng này.

Bài viết này, Thuốc Viêm Gan sẽ giúp bạn hiểu rõ về  cường lách trong xơ gan là gì? Vì sao người bị xơ gan lại mắc cường lách và triệu chứng nào cảnh báo tình trạng đang trở nên nguy hiểm cũng như các phương pháp điều trị đang được áp dụng hiện nay.

Cường lách trong xơ gan là gì?

Định nghĩa cường lách

Cường lách là tình trạng lách hoạt động quá mức, dẫn đến việc nó lọc và phá hủy các tế bào máu (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu) quá sớm, gây giảm số lượng tế bào máu trong cơ thể. Tình trạng này thường đi kèm với lách to (lách có kích thước bất thường, thường trên \(12cm\)) và có thể do các bệnh lý như nhiễm trùng, bệnh gan, hoặc ung thư.

Điều quan trọng là cường lách không phải là bệnh độc lập, mà là một hậu quả của các rối loạn trong cơ thể, trong đó xơ gan là nguyên nhân phổ biến nhất.

Vai trò của lá lách trong cơ thể

Lá lách nằm ở hạ sườn trái và đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng:

• Lọc bỏ tế bào máu già, hư hỏng
• Dự trữ tiểu cầu và bạch cầu
• Tham gia đáp ứng miễn dịch
• Giúp lọc vi khuẩn và mảnh vụn trong máu

Cách xơ gan gây ra cường lách

Trong xơ gan, cấu trúc gan bị thay đổi, dòng máu bị cản trở và gây ra tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Khi áp lực này tăng:

• Máu dồn về lách nhiều hơn
• Lách bị sưng to
• Bắt đầu “giữ lại” và “phá hủy” nhiều tế bào máu hơn bình thường

Đây chính là lý do cường lách là biến chứng thường gặp của xơ gan.

Một nghiên cứu đăng trên Journal of Hepatology cho thấy: Có đến 80% bệnh nhân xơ gan Child-Pugh B và C xuất hiện lách to hoặc giảm tiểu cầu.

Cường lách là tình trạng lách hoạt động quá mức, dẫn đến việc nó lọc và phá hủy các tế bào máu 

Nguyên nhân gây cường lách trong xơ gan

Nguyên nhân gây cường lách trong xơ gan là do tình trạng xơ hóa gan làm cản trở tuần hoàn máu, dẫn đến tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Áp lực máu ứ đọng lại trong các mạch máu đến lách, khiến lách ngày càng to ra và hoạt động quá mức để xử lý lượng máu lớn. 

Dưới đây là các nguyên nhân chính dẫn đến cường lách trong xơ gan:

Tăng áp lực tĩnh mạch cửa: Khi gan bị xơ hóa, máu từ các cơ quan tiêu hóa không thể lưu thông qua gan dễ dàng. Máu bị ứ lại ở tĩnh mạch cửa, gây tăng áp lực. Điều này lan truyền ngược lên các nhánh tĩnh mạch, bao gồm cả tĩnh mạch lách, và làm lách to dần.

Sự tích tụ và phá hủy tế bào máu: Lách to làm tăng áp lực trong lách, khiến nó phải làm việc quá sức. Cơ chế này có thể bao gồm:

• Lưu giữ và thực bào quá mức: Lách giữ lại và phá hủy quá nhiều tế bào máu (hồng cầu, tiểu cầu).
• Hoạt động quá mức của đại thực bào: Các đại thực bào trong lách bị hoạt hóa quá mức, góp phần phá hủy tế bào máu.

Vai trò của lách trong hệ miễn dịch: Lách có chức năng quan trọng trong hệ miễn dịch. Trong bệnh xơ gan, lách có thể bị kích hoạt quá mức do các yếu tố viêm nhiễm hoặc các tín hiệu từ gan bị bệnh.

Các cơ chế khác:

• Rối loạn tín hiệu mTOR: Sự rối loạn tín hiệu này liên quan đến sự phát triển của lách to và cường lách.
• Ảnh hưởng của các tế bào lách: Các yếu tố như HMGB1, DAMPs hoặc exosome có thể gây rối loạn điều hòa tế bào miễn dịch lách.

Triệu chứng cường lách trong xơ gan

Dấu hiệu lách to

Lách to là dấu hiệu rõ ràng nhất, nhưng đa số bệnh nhân không cảm nhận được ngay.

Những biểu hiện thường gặp:

• Đau âm ỉ hoặc tức vùng hạ sườn trái
• Cảm giác nhanh no dù ăn ít (lách to đè vào dạ dày)
• Khó chịu vùng bụng trái
• Bụng to (kèm báng bụng trong xơ gan)

Trên siêu âm, lách thường có:

• Đường kính trên 12 cm
• Thể tích tăng > 350 ml

Thiếu máu, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu

Đây là tam chứng kinh điển của cường lách.

1. Thiếu máu dẫn đến mệt mỏi kéo dài

Người bệnh thường than:

• Mệt mỏi
• Đau đầu nhẹ
• Chóng mặt khi thay đổi tư thế
• Da nhợt nhạt

2. Giảm bạch cầu dẫn đến dễ nhiễm trùng

Biểu hiện:

• Sốt nhẹ kéo dài
• Miệng – họng dễ viêm
• Vết thương lâu lành

3. Giảm tiểu cầu dẫn đến dễ chảy máu, bầm tím

Người bệnh có thể nhận thấy:

• Chảy máu cam
• Chảy máu lợi
• Bầm tím xuất hiện dù va chạm nhẹ

Theo một nghiên cứu của World Journal of Gastroenterology, giảm tiểu cầu < 100.000/mm³ là dấu hiệu sớm cho thấy lách đang hoạt động quá mức trong xơ gan.

Triệu chứng xơ gan kèm theo

Cường lách thường đi đôi với các biểu hiện xơ gan như:

• Vàng da
• Báng bụng
• Phù chân
• Xuất huyết tiêu hóa
• Suy kiệt cơ bắp
• Rối loạn giấc ngủ, ăn uống

Điều này khiến việc chẩn đoán và điều trị càng phải chính xác, thận trọng.

Vàng da là triệu chứng xơ gan đi kèm

Xem thêm: Triệu chứng xơ gan qua từng giai đoạn và cách phát hiện bệnh

Cường lách trong xơ gan có nguy hiểm không?

Cường lách trong xơ gan rất nguy hiểm vì là một biến chứng nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu và có thể đe dọa tính mạng nếu lá lách bị vỡ. Tình trạng này xảy ra do gan xơ hóa cản trở dòng chảy của máu, gây ứ máu và áp lực tăng cao trong tĩnh mạch lách.

Các nguy cơ của cường lách trong xơ gan

• Nhiễm trùng: Lá lách bị cường lách sẽ làm giảm số lượng bạch cầu và tiểu cầu, vốn là các yếu tố quan trọng để chống lại nhiễm trùng.
• Thiếu máu và chảy máu: Số lượng hồng cầu và tiểu cầu giảm có thể dẫn đến thiếu máu và tình trạng chảy máu, bầm tím dễ dàng hơn.
• Vỡ lách: Lá lách to, giòn và dễ bị tổn thương hơn. Nếu bị vỡ, máu sẽ chảy ồ ạt vào ổ bụng gây xuất huyết nội, sốc và nguy hiểm đến tính mạng.
• Chảy máu đường tiêu hóa: Áp lực trong tĩnh mạch cửa tăng cao có thể làm vỡ các tĩnh mạch thực quản, gây xuất huyết tiêu hóa nguy hiểm.

Xem thêm: Xơ gan có nguy hiểm không? 5 dấu hiệu cảnh báo sớm

Chẩn đoán cường lách trong xơ gan

Chẩn đoán cường lách trong xơ gan dựa vào các triệu chứng lâm sàng (như đau tức vùng hạ sườn trái, mệt mỏi, thiếu máu), kết quả khám thực thể (sờ thấy lách to), và các phương pháp cận lâm sàng như siêu âm, CT, MRI để xác định kích thước và tình trạng lách, cùng xét nghiệm máu để đánh giá mức độ giảm các loại tế bào máu.

Khám lâm sàng và triệu chứng

Khám thực thể: Bác sĩ sờ nắn vùng bụng để phát hiện lách to và có thể đo kích thước lách.
Triệu chứng:

• Đau hoặc tức vùng hạ sườn trái, có thể lan lên vai.
• Cảm giác no sớm, đầy hơi do lách lớn chèn ép vào dạ dày.
• Mệt mỏi, yếu ớt, da xanh, hoa mắt, chóng mặt do thiếu máu.
• Dễ bị bầm tím, chảy máu cam hoặc chảy máu chân răng do giảm tiểu cầu.
• Thường xuyên bị nhiễm trùng do giảm bạch cầu. 

Xét nghiệm cận lâm sàng

• Siêu âm ổ bụng: Giúp xác định rõ ràng kích thước lách, đánh giá tình trạng gan, và xem xét mối liên quan với tĩnh mạch cửa.
• Chụp CT hoặc MRI: Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về kích thước lách và các cấu trúc lân cận, giúp đánh giá lưu lượng máu trong lách.
• Xét nghiệm công thức máu toàn phần: Giúp kiểm tra số lượng hồng cầu, bạch cầu, và tiểu cầu để xác định mức độ thiếu hụt các loại tế bào máu. 

Các kỹ thuật khác (khi cần thiết)

Chụp cắt lớp gan-lách: Giúp đánh giá kích thước lách một cách chính xác và phát hiện các tổn thương trong lá lách.
Sinh thiết tủy xương: Có thể được chỉ định để xác định nguyên nhân gây cường lách trong một số trường hợp.

Điều trị cường lách trong xơ gan

Điều trị cường lách trong xơ gan tập trung vào việc xử lý nguyên nhân gốc rễ, bao gồm kiểm soát xơ gan, giảm áp lực tĩnh mạch cửa và quản lý các biến chứng. Các phương pháp bao gồm thay đổi chế độ ăn uống, dùng thuốc để giảm áp lực tĩnh mạch cửa, các biện pháp can thiệp nội soi hoặc phẫu thuật (nếu cần) như thắt vòng cao su hoặc tạo shunt. Trong các trường hợp nghiêm trọng, cắt lách có thể là một lựa chọn, nhưng cần lưu ý các nguy cơ nhiễm trùng sau phẫu thuật. 

Điều trị nguyên nhân và hỗ trợ

• Điều trị xơ gan: Chế độ ăn uống lành mạnh, hạn chế rượu bia, đủ chất dinh dưỡng và giảm muối.
• Kiểm soát áp lực tĩnh mạch cửa: Sử dụng thuốc chẹn beta (ví dụ: propranolol) và thuốc nitrate để giảm áp lực tĩnh mạch cửa, giúp giảm kích thước lách và nguy cơ xuất huyết tiêu hóa.
• Điều trị biến chứng: Sử dụng thủ thuật nội soi để chích xơ hoặc thắt vòng cao su tĩnh mạch thực quản bị giãn để ngăn ngừa xuất huyết tiêu hóa. 

Các thủ thuật can thiệp khác

• Tạo shunt (nối thông cửa-chủ): Như TIPS (nối thông cửa-chủ qua da) hoặc các shunt khác để giảm áp lực tĩnh mạch cửa, giúp giảm cường lách.
• Xạ trị liều thấp: Có thể được sử dụng để thu nhỏ kích thước lách và giảm triệu chứng. 

Phẫu thuật

• Cắt lách: Là biện pháp cuối cùng khi các phương pháp khác không hiệu quả và tình trạng cường lách nghiêm trọng.
• Cắt lách có thể là phẫu thuật mở hoặc nội soi.
• Cần thực hiện tiêm vắc-xin phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn sau khi cắt lách. 

Lưu ý quan trọng

• Chế độ ăn: Hạn chế protein từ động vật để giảm sản sinh amoniac gây hôn mê gan, thay thế bằng protein thực vật. Nên ăn nhạt, tránh đồ ăn đóng hộp, đồ muối và hải sản sống.
• Khám sức khỏe định kỳ: Theo dõi chặt chẽ và tái khám thường xuyên để đánh giá tiến triển của bệnh.

Phẩu thuật cắt bỏ lá lách khi các phương pháp khác không có hiệu quả

Chế độ ăn và sinh hoạt cho người bị cường lách trong xơ gan

Thực phẩm nên ăn

• Rau xanh, trái cây giàu chất xơ
• Đạm dễ tiêu: cá, ức gà, đậu phụ
• Ngũ cốc nguyên hạt
• Sữa tách béo
• Nước lọc, nước dừa (không quá nhiều)

Thực phẩm nên tránh

• Rượu, bia
• Thức ăn nhiều muối
• Thức ăn chiên rán, nhiều dầu
• Thịt đỏ quá mức
• Nước ngọt có gas

Lối sống và theo dõi tại nhà

• Duy trì cân nặng hợp lý
• Tránh mang vác nặng
• Theo dõi dấu hiệu xuất huyết
• Tái khám định kỳ mỗi 1–3 tháng
• Tiêm ngừa viêm gan, cúm, phế cầu (theo chỉ định bác sĩ)

Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Bạn cần đi khám ngay khi có các dấu hiệu:

• Đau tức hạ sườn trái tăng dần
• Mệt mỏi kéo dài
• Chảy máu cam hoặc bầm tím bất thường
• Sốt không rõ nguyên nhân
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen
• Kết quả xét nghiệm cho thấy giảm tiểu cầu, bạch cầu
• Chẩn đoán sớm giúp giảm nguy cơ xuất huyết và biến chứng nguy hiểm.

Xem thêm

• Tại sao xơ gan gây giảm tiểu cầu và những điều bạn cần biết
• 10 biến chứng xơ gan nguy hiểm bạn nên cẩn trọng

Kết luận

Cường lách trong xơ gan là dấu hiệu cho thấy bệnh gan đã tiến triển nặng và ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể. Việc nhận diện sớm các biểu hiện, thăm khám định kỳ và tuân thủ phác đồ điều trị đóng vai trò rất quan trọng để kiểm soát biến chứng và bảo vệ sức khỏe lâu dài. Khi hiểu rõ nguyên nhân và cách phòng tránh, người bệnh có thể chủ động hơn trong việc theo dõi, kết hợp với chế độ dinh dưỡng – sinh hoạt phù hợp nhằm hạn chế tình trạng lách to tiếp tục diễn tiến. Nếu có bất kỳ biểu hiện bất thường nào, người bệnh nên đến cơ sở y tế chuyên khoa để được đánh giá và hỗ trợ kịp thời.

Bên cạnh đó, nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về các bệnh lý gan cũng như các kiến thức hữu ích về sức khỏe lá gan, hãy truy cập vào fanpage Bác Sĩ Lá Gan để cập nhật những thông tin y khoa chính thống cũng như các mẹo bảo vệ sức khỏe.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Cường lách có tự hết không?

Không. Cường lách là hậu quả của xơ gan, cần điều trị nguyên nhân và theo dõi định kỳ.

Cường lách có phải mổ không?

Không phải lúc nào cũng cần mổ. Cắt lách chỉ dành cho trường hợp tiểu cầu quá thấp hoặc biến chứng nặng.

Lách to bao nhiêu là nguy hiểm?

Lách > 12cm được xem là to; > 20cm hoặc gây đau, thiếu máu nặng dẫn đến nguy hiểm.

Cường lách có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Nếu xơ gan ổn định, cường lách sẽ cải thiện. Tuy nhiên, không thể “khỏi hoàn toàn” nếu gan vẫn tổn thương nặng.